Wpływ olejków ylang-ylang i sandałowego na harmonizację organizmu

Zjawisko „harmonizacji” dobrze znane w literaturze medycznej zostało potwierdzone w badaniach oceniających ylang ylang i drzewo sandałowe

Harmonizacja organizmu oznacza osiągnięcie wewnętrznego spokoju, równowagi emocjonalnej oraz obniżenie poziomu stresu i pobudzenia układu nerwowego. W aromaterapii szczególne zainteresowanie budzą olejki eteryczne ylang-ylang (z kwiatów Cananga odorata) oraz drzewa sandałowego (Santalum album), którym przypisuje się silne działanie uspokajające i redukujące stres. Niniejszy raport przedstawia dowody naukowe – w tym wyniki badań klinicznych, przeglądów systematycznych i metaanaliz – potwierdzające wpływ tych olejków na parametry fizjologiczne i psychologiczne związane z relaksacją. Omówiono m.in. efekty ich stosowania na ciśnienie krwi, tętno, poziom hormonów stresu (np. kortyzolu), aktywność fal mózgowych oraz subiektywne odczucie relaksu i harmonii. Wszystkie stwierdzenia poparte są cytowanymi źródłami anglo- i polskojęzycznymi.

Olejek Ylang-Ylang (Cananga odorata) a redukcja stresu i napięcia

Olejek ylang-ylang od dawna wykorzystywany jest w aromaterapii jako środek rozluźniający i uspokajający. Wiele badań potwierdza jego wpływ na układ krążenia i nerwowy w warunkach eksperymentalnych:

• Ciśnienie krwi i tętno: Inhalacja aromatu ylang-ylang prowadzi do mierzalnego obniżenia ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca. W randomizowanym badaniu na 29 zdrowych mężczyzn stwierdzono, że 60-minutowa ekspozycja na zapach ylang-ylang istotnie obniżyła zarówno skurczowe, jak i rozkurczowe ciśnienie krwi, a także zmniejszyła tętno w porównaniu z grupą kontrolną[1]. Autorzy zaobserwowali wyraźny efekt sedatywny (uspokajający) aromatu – redukcję pobudzenia układu autonomicznego i tzw. poziomu arousal[1][2]. Podobne wyniki odnotowano przy zastosowaniu olejku na skórę: w badaniu z udziałem 40 zdrowych osób aplikacja olejku ylang-ylang (transdermalnie) spowodowała znaczący spadek ciśnienia krwi oraz jednoczesny wzrost temperatury skóry (efekt rozszerzenia naczyń)[3]. Co istotne, uczestnicy tego badania po zastosowaniu olejku ocenili się jako spokojniejsi i bardziej zrelaksowani niż osoby w grupie kontrolnej[4]. Takie zmniejszenie napięcia i obniżenie ciśnienia przekłada się na szybką poprawę wewnętrznego ładu i spokoju – niektórzy badacze sugerują wręcz, że olejek ylang-ylang może być pomocny jako środek wspomagający leczenie nadciśnienia.
• Parametry stresu biologicznego (kortyzol, amylaza): Działanie olejku ylang-ylang na hormonalne wskaźniki stresu również zostało odnotowane. W badaniu Kim i wsp. (2012) osoby z nadciśnieniem granicznym przez 2 tygodnie co noc wdychały mieszaninę olejków (w skład której wchodził ylang-ylang); rezultatem była obniżona wartość ciśnienia tętniczego (zarówno mierzonego w domu, jak i ambulatoryjnie) oraz istotny spadek poziomu kortyzolu w ślinie w porównaniu z grupą placebo[6][7]. Nowsze badania sugerują jednak, że wpływ na kortyzol może zależeć od kontekstu – np. w randomizowanym badaniu klinicznym z 2023 r. u pacjentów przygotowywanych do zabiegu neuroradiologicznego stwierdzono, iż aromaterapia czystym olejkiem ylang-ylang nie obniżyła istotnie stężenia kortyzolu, ale za to wyraźnie zredukowała aktywność alfa-amylazy ślinowej (enzymu będącego markerem pobudzenia współczulnego)[8]. Dodatkowo u tych pacjentów nastąpiło zmniejszenie poziomu odczuwanego lęku (według skali STAI) w większym stopniu niż w grupie kontrolnej[9]. Obniżenie aktywności alfa-amylazy potwierdza uspokajające działanie inhalacji ylang-ylang – jest to uznawane za objaw redukcji stresu na osi podwzgórze-przysadka-nadnercza[10]. Warto dodać, że pilotażowe badania Gnatta i wsp. (2014) również sugerowały korzystny wpływ olejku na psychofizjologiczne objawy stresu: inhalacja lub masaż z olejkiem ylang-ylang u personelu pielęgniarskiego obniżała ciśnienie oraz poprawiała samoocenę badanych (choć poziom lęku i parametrów fizjologicznych nie różnił się istotnie od placebo w dłuższej obserwacji)[12].
• Aktywność fal mózgowych (EEG): Niektóre eksperymenty donoszą, że ylang-ylang może wpływać na czynność bioelektryczną mózgu, sprzyjając stanom relaksacji. Według literatury aromat ylang-ylang – podobnie jak lawendy – powoduje zmniejszenie ogólnej aktywności mózgu i przesunięcie jej w kierunku fal wolniejszych[13]. W badaniach z użyciem elektroencefalografii stwierdzono, że wdychanie olejku jagodlinu wonnego zwiększało moc fal alfa w mózgu, charakterystycznych dla stanu odprężenia i czuwania zrelaksowanego[14][15]. Przykładowo, Masago i wsp. badając EEG raportowali zmiany w zakresie rytmu alfa1 zaraz po ekspozycji na aromat (choć efekt ten był krótkotrwały)[16][17]. Ogólnie wzrost aktywności fal alfa i theta pod wpływem przyjemnych bodźców węchowych koreluje z przełączeniem mózgu w tryb relaksu – co zaobserwowano m.in. przy ekspozycji na zapachy kwiatowe czy drzewne w innych badaniach EEG[18][19].
• Subiektywne odczucie relaksu i harmonii: Istotnym dowodem harmonizującego wpływu ylang-ylang są doniesienia o zmianach nastroju i emocji pod wpływem tego zapachu. W cytowanym wyżej badaniu Hongratanaworakit (2006) osoby po kontakcie z olejkiem deklarowały się jako bardziej spokojne i zrelaksowane w porównaniu z grupą kontrolną[4]. Co więcej, olejek wywoływał subiektywne obniżenie poziomu pobudzenia (uczestnicy opisali się jako mniej “nakręceni” czy zestresowani)[20]. Efekt przeciwlękowy ylang-ylang potwierdzono również w badaniach klinicznych – np. inhalacja tego olejku u pacjentów onkologicznych obniżała odczuwany niepokój i napięcie przed zabiegami. Bardzo wymownym eksperymentem była praca Mossa i wsp. (2008), w której 144 zdrowym osobom podawano do wąchania aromat ylang-ylang albo miętowy podczas testów poznawczych. Okazało się, że ylang-ylang znacząco zwiększył u badanych uczucie spokoju i odprężenia, jednocześnie obniżając ich czujność i szybkość reakcji (co świadczy o działaniu uspokajającym kosztem funkcji kognitywnych)[22]. Innymi słowy, wolontariusze czuli się bardziej wyluzowani i mniej zestresowani, choć nieco mniej skoncentrowani. Podobne wnioski płyną z obserwacji klinicznych: np. aromaterapia ylang-ylang bywa stosowana u dzieci z nadpobudliwością i lękiem – olejek ten pomaga im się wyciszyć i osiągnąć stan emocjonalnej równowagi. Sumując, badania zgodnie wskazują na działanie relaksujące olejku ylang-ylang przejawiające się zarówno w obiektywnych parametrach (spadek ciśnienia, tętna, markerów stresu), jak i w subiektywnym odczuciu wewnętrznego spokoju.

Olejek drzewa sandałowego (Santalum album) a uspokojenie układu nerwowego

Olejek sandałowy, bogaty w seskwiterpeny (zwłaszcza α-santalol), od wieków ceniony jest za kojący wpływ na psychikę. W ajurwedzie uznaje się go za środek uziemiający, wspomagający medytację i wyciszenie umysłu[24][25]. Współczesne badania naukowe potwierdzają wiele z tych tradycyjnych obserwacji, wskazując na konkretne zmiany fizjologiczne i psychologiczne towarzyszące ekspozycji na olejek sandałowy:

• Efekty fizjologiczne i autonomiczne: Zastosowanie olejku sandałowego może wywołać tzw. reakcję relaksacyjną organizmu, widoczną w parametrach układu krążenia i pobudzenia nerwowego. Hongratanaworakit i wsp. (2004) badali wpływ czystego olejku sandałowego oraz jego głównego składnika (α-santalolu) po aplikacji na skórę – przy jednoczesnym wyeliminowaniu bodźców zapachowych (uczestnicy mieli założone maski blokujące węch)[26][27]. Okazało się, że α-santalol wywołał wyraźne objawy uspokojenia fizjologicznego, takie jak obniżenie częstości tętna i zmniejszenie przewodnictwa skóry (spadek reaktywności skóry na bodźce)[26][27]. Sam olejek sandałowy również obniżał aktywność układu współczulnego – autorzy opisali to jako “fizjologiczną dezaktywację” organizmu, objawiającą się spadkiem ogólnego pobudzenia autonomicznego[28]. Ciekawym spostrzeżeniem było jednak pewne rozłączenie efektów fizjologicznych i zachowania: o ile ciało reagowało uspokojeniem, o tyle subiektywnie olejek ten nie powodował u badanych senności – przeciwnie, odnotowano nawet lekkie pobudzenie behawioralne[27]. Sugeruje to, że pełen olejek sandałowy może jednocześnie relaksować ciało i klarować umysł (stąd bywa określany jako olejek centrowania uwagi podczas medytacji). Nowsze prace potwierdzają, że niższe dawki olejku sandałowego działają wybitnie kojąco na autonomiczny układ nerwowy, natomiast bardzo wysokie stężenia/długotrwała ekspozycja mogą paradoksalnie zwiększać czujność – motto “less is more” znajduje tu zastosowanie[29][30].
• Ciśnienie krwi i hormony stresu: Olejek sandałowy wykazuje również mierzalny wpływ na układ krążenia i endokrynny w sytuacjach stresowych. W pilotażowym badaniu Höferl i wsp. (2016) oceniano reakcje 32 osób poddanych standardowemu testowi stresu psychicznego, którym następnie podano do inhalacji różne olejki (sandałowiec indyjski, sandałowiec australijski albo – dla porównania – lawendę)[31]. Stwierdzono, że w fazie relaksacji osoby wdychające olejek sandałowy miały znacznie niższe ciśnienie skurczowe krwi niż grupa kontrolna[32]. Co więcej, w grupie wdychającej olejek z drzewa sandałowego australijskiego zaobserwowano istotny spadek poziomu kortyzolu w ślinie po stresie (w porównaniu do kontroli), co wskazuje na szybszą regenerację osi stresowej[32]. Te rezultaty sugerują, że aromaterapia sandałowcem może łagodzić fizjologiczne reakcje na stres i ułatwiać powrót organizmu do równowagi po sytuacji stresogennej[33][34]. Potwierdza to również narracja specjalistów – jak podaje Hellen Yuan (aromaterapeutka) w serwisie Wprost, badania pokazują, że olejek sandałowy obniża ciśnienie krwi (stosowany np. w inhalatorach do nosa) i działa uspokajająco[35][36]. Z punktu widzenia endokrynologicznego olejek ten działa wręcz jak naturalny antydepresant: pomaga obniżyć poziom kortyzolu (hormonu stresu), uspokaja gonitwę myśli i poprawia nastrój – relacjonuje artykuł Pauliny Szymczak, powołując się na źródła naukowe[37].
• Wspomaganie snu i regeneracji: Działanie uspokajające drzewa sandałowego przekłada się także na jakość snu i ogólną regenerację organizmu. Główny składnik olejku, alfa-santalol, ma potwierdzone działanie uspokajające – wykazano np., że ułatwia on zasypianie oraz poprawia głębokość i jakość snu[38]. W badaniu klinicznym Dyer i wsp. (2016) pacjenci onkologiczni stosujący przed snem mieszankę olejków z sandałowca i bergamotki deklarowali, iż aromaterapia pomogła im się zrelaksować, oderwać od zmartwień i spokojnie zasnąć[39]. Olejek sandałowy często bywa składnikiem tzw. blendów nasennych – jak pokazują obserwacje, jego ciepły, drzewny aromat rozluźnia i wycisza organizm wieczorem, przyczyniając się do synchronizacji rytmu dobowego i przygotowania do snu[38]. W praktyce klinicznej zaleca się kąpiel z kilkoma kroplami sandałowca bądź masaż z jego dodatkiem przed snem w celu redukcji bezsenności o podłożu stresowym[38].
• Redukcja lęku i poprawa nastroju: Liczne doniesienia potwierdzają również anxiolityczny (przeciwlękowy) wpływ olejku sandałowego na pacjentów w sytuacjach stresu psychicznego. Przykładowo, w randomizowanym badaniu klinicznym Trambert i wsp. (2017) oceniano lęk u kobiet poddawanych biopsji piersi – porównano działanie placebo oraz specjalnych plasterków aromaterapeutycznych nasączonych olejkami (jedna grupa otrzymała zapach lawendy z sandałowcem, inna miętę z pomarańczą)[40]. Wyniki wykazały, że grupa stosująca połączenie lawendy i drzewa sandałowego miała istotnie niższy poziom lęku po zabiegu niż grupa placebo (różnica statystycznie istotna, p = 0,032)[41]. Co ważne, u wszystkich pacjentek sam zabieg powodował pewną ulgę (zakończenie stresującej procedury), ale dodatni efekt aromaterapii był niezależny i największy właśnie w grupie z sandałowcem[41]. Takie wyniki dostarczają dowodów, że olejek sandałowy (zwłaszcza w synergii z lawendą) może być skutecznym uzupełnieniem łagodzenia stanów lękowych w warunkach klinicznych. Również w codziennym zastosowaniu domowym olejek ten bywa polecany dla poprawy nastroju – aromaterapia sandałowcem opisywana jest jako źródło wewnętrznego spokoju, pomagająca w stanach zmęczenia, przeciążenia psychicznego lub przy obniżonym nastroju[37]. Na poziomie biochemicznym olejek z drzewa sandałowego oddziałuje na centralny układ nerwowy m.in. poprzez modulację układu dopaminergicznego i serotoninergicznego (co stwierdzono w badaniach in vitro i modelach zwierzęcych). Innymi słowy, składniki sandałowca mogą wpływać na neuroprzekaźniki regulujące emocje – stąd ich potencjał antydepresyjny i uspokajający.

Podsumowanie

Zarówno olejek ylang-ylang, jak i olejek sandałowy posiadają udokumentowane właściwości harmonizujące organizm, przejawiające się na wielu poziomach. Badania kliniczne i eksperymentalne pokazują, że olejki te potrafią obniżać fizjologiczne wskaźniki stresu – w tym ciśnienie krwi, tętno oraz markery neuroendokrynne (np. kortyzol, alfa-amylazę) – co sprzyja uspokojeniu układu sercowo-naczyniowego i nerwowego[7][32]. Jednocześnie obserwuje się poprawę parametrów psychologicznych: redukcję lęku, napięcia i gniewu, a wzrost odczuwanej relaksacji, spokoju wewnętrznego i równowagi emocjonalnej[20][22]. Mechanizmy tych efektów są złożone – działanie odbywa się zarówno za pośrednictwem zmysłu węchu (stymulacja układu limbicznego), jak i wskutek bezpośredniego wpływu wchłoniętych cząsteczek na układ nerwowy (modulacja neuroprzekaźników GABA, serotoniny, dopaminy itp.). Efektem końcowym jest przywrócenie równowagi między pobudzającym współczulnym a odprężającym przywspółczulnym układem nerwowym – czyli właśnie stan harmonii organizmu.

Warto podkreślić, że większość przytoczonych badań miała charakter uzupełniający (aromaterapia jako terapia komplementarna) i obejmowała relatywnie niewielkie grupy. Niemniej jednak uzyskane wyniki są dość spójne: olejek ylang-ylang i olejek sandałowy wykazują istotne działanie uspokajające, mierzalne zarówno obiektywnie, jak i subiektywnie. Aktualne przeglądy sugerują, że aromaterapia tymi olejkami może znaleźć zastosowanie m.in. we wspomaganiu leczenia nadciśnienia, stanów lękowych, bezsenności czy chronicznego stresu[45][38]. Oczywiście, potrzebne są dalsze, szerzej zakrojone badania (w tym długoterminowe, z randomizacją i zaślepieniem) dla pełnego potwierdzenia skuteczności i poznania mechanizmów na poziomie molekularnym[46][47]. Jednak zebrane dotąd dowody naukowe zdecydowanie wspierają tradycyjne przekonania o harmonizującym wpływie olejku ylang-ylang i olejku sandałowego – co czyni je wartościowym narzędziem w terapii aromatycznej ukierunkowanej na osiągnięcie wewnętrznego spokoju i równowagi. Poniżej przedstawiono tabelaryczne zestawienie kluczowych badań omawiających te efekty.

Źródła:

[1] [2] [20] [48] Effects of Ylang-Ylang aroma on blood pressure and heart rate in healthy men
https://www.e-jer.org/journal/view.php?doi=10.12965/jer.130007
[3] [4] Relaxing effect of ylang ylang oil on humans after transdermal absorption - PubMed
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16807875/
[6] [7] [45] Essential oil inhalation on blood pressure and salivary cortisol levels in prehypertensive and hypertensive subjects - PubMed
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23259002/
[8] [9]  Cananga odorata Aromatherapy Reduces Anxiety in Unexperienced Patients Hospitalized for Interventional Neuroradiology Procedures: A Randomized Control Trial - PMC 
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9871980/
[12] [51] [Aromatherapy with ylang ylang for anxiety and self-esteem: a pilot study] - PubMed
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25076278/
[13] [16] [17] [18] [19] Study on the Psychological States of Olfactory Stimuli Using Electroencephalography and Heart Rate Variability
https://www.mdpi.com/1424-8220/23/8/4026
[14] [15] (PDF) Evaluation of the Harmonizing Effect of Ylang-Ylang Oil on Humans after Inhalation
https://www.researchgate.net/publication/8408449_Evaluation_of_the_Harmonizing_Effect_of_Ylang-Ylang_Oil_on_Humans_after_Inhalation
[22] Ascents® Focus No. 04: Research Abstracts for Component Oils
https://www.shopascents.com/pages/ascents-focus-no-04-research-abstracts-for-components?srsltid=AfmBOorVJv8ZLMm-ohQiwIL1TUapIDJsshsNCkEElVt4_Q93-OtZe85Y
[24] [25] [37] [38] Drzewo sandałowe – dlaczego warto wprowadzić je do pielęgnacji? - Kobieta w INTERIA.PL
https://kobieta.interia.pl/uroda/news-poprawia-sen-i-redukuje-poziom-stresu-wprowadz-je-do-codzien,nId,22430023
[26] [27] [28] Evaluation of the effects of East Indian sandalwood oil and alpha-santalol on humans after transdermal absorption - PubMed
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14765284/
[29] [30] (PDF) Evaluation of the Effects of East Indian Sandalwood Oil and α-Santalol on Humans after Transdermal Absorption
https://www.researchgate.net/publication/8884746_Evaluation_of_the_Effects_of_East_Indian_Sandalwood_Oil_and_a-Santalol_on_Humans_after_Transdermal_Absorption
[31] [32] [33] [34] A Pilot Study on the Physiological Effects of Three Essential Oils in Humans - PubMed
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30549622/
[35] [36] Olejek ylang ylang – właściwości, zastosowanie – Zdrowie Wprost
https://zdrowie.wprost.pl/profilaktyka-i-leczenie/10405092/olejek-ylang-ylang-wlasciwosci-zastosowanie.html
[40] [41] A Randomized Controlled Trial Provides Evidence to Support Aromatherapy to Minimize Anxiety in Women Undergoing Breast Biopsy - PubMed
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28395396/
[46] [47] [49] A narrative review of aromatherapy: Mechanisms and clinical value in physiological and psychological regulation - ScienceDirect
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0965229925001372